Bu fikir ilk baxışda sadə görünsə də, əslində insanın elmə, biliyə və həyata baxışını kökündən dəyişə biləcək dərin bir həqiqəti özündə daşıyır. Çünki biz çox zaman elmi sadəcə məlumat toplamaq, yadda saxlamaq, imtahan vermək və ya diplom almaq kimi dar çərçivədə dəyərləndiririk. Halbuki elm bundan qat-qat böyük, daha məsuliyyətli və mənəvi yükü olan bir anlayışdır.
Yaddaş – informasiyanı saxlamaq vasitəsidir. İnsan yüzlərlə kitab oxuya, minlərlə fakt əzbərləyə bilər. Amma bu, onun alim olduğu anlamına gəlmir. Çünki yaddaş passivdir – o sadəcə qəbul edir və saxlayır. Elm isə aktivdir – düşünməyi, analiz etməyi, nəticə çıxarmağı və ən əsası doğru ilə yanlışı ayırmağı tələb edir.
Mənəviyyat isə insanın daxilindəki ölçüdür. Bu ölçü onun nəyi necə istifadə edəcəyini müəyyən edir. Elm mənəviyyatdan uzaq olduqda təhlükəli silaha çevrilə bilər. Tarix boyu bunun çox nümunələri olub: böyük elmi biliklərə sahib insanlar həmin bilikləri bəşəriyyətin xeyrinə yox, zərərinə istifadə ediblər. Deməli, elm təkcə bilmək deyil – onu necə və nə məqsədlə istifadə etməkdir.
Əgər elm yaddaş məsələsi olsaydı, ən güclü kompüterlər ən böyük alim sayılardı. Amma belə deyil. Çünki kompüter məlumat saxlayır, amma vicdanı, məsuliyyəti və mənəvi ölçüsü yoxdur. İnsan isə məhz bu keyfiyyətlərlə fərqlənir. Elm insanı ucaldan da, alçaldan da məhz onun mənəviyyatıdır.
Mənəviyyatlı elm nədir?
– O, həqiqətə xidmət edən elmdir.
– O, insanlara fayda gətirən elmdir.
– O, ədaləti qoruyan elmdir.
– O, vicdanla idarə olunan elmdir.
Belə elmə sahib olan insan heç vaxt bildiyini sui-istifadə etməz. O, biliyini paylaşar, cəmiyyətə fayda verər, insanlara yol göstərər. Çünki onun məqsədi təkcə bilmək deyil – doğru yaşamaqdır.
Bu gün cəmiyyətimizdə çox vaxt “oxumuş insan” anlayışı ilə “alim insan” anlayışı qarışdırılır. Oxumuş insan məlumatlı ola bilər, amma alim insan həm də mənəviyyatlıdır. Alim olmaq üçün kitab oxumaq kifayət etmir, insan olmaq lazımdır.
Elm insanın daxilində əxlaqla birləşmədikcə yarımçıq qalır. Mənəviyyatsız elm ruhsuz bədən kimidir – var, amma canlı deyil. O, nə ilham verir, nə də istiqamət göstərir. Əksinə, yanlış əllərdə təhlükəyə çevrilir.
Bu baxımdan, gənc nəsil üçün ən vacib mesajlardan biri budur: elm öyrənərkən yalnız yaddaşınızı yox, mənəviyyatınızı da inkişaf etdirin. Çünki gələcəyin qurucuları təkcə savadlı yox, həm də vicdanlı insanlar olmalıdır.
Nəticə olaraq demək olar ki, elm sadəcə bilik yığını deyil. Elm bir məsuliyyətdir. Elm bir əxlaqdır. Elm bir vicdandır. Ona görə də “elm yaddaş məsələsi deyil, elm mənəviyyat məsələsidir” fikri yalnız bir cümlə yox, həyat fəlsəfəsidir. Bu fəlsəfəni anlayan insan isə artıq sadəcə bilən deyil, dərk edən insandır.