İnsan həyatında elə anlar olur ki, deyilən bir söz ürəklərə yol tapır, qəlbləri bir-birinə yaxınlaşdırır. Bəzən isə bircə kəlmə belə demədən, sadəcə susmaqla insanın demək istədiyi hər şey aydın olur. Zamanın və məkanın öz hökmü var; hər sözün deyilməli olduğu bir vaxt, hər sükutun isə öz hikməti mövcuddur. Elə buna görə də müdrik insanlar deyiblər ki, bəzən danışmaq qızıldırsa, susmaq daha böyük hikmətdir.
Həyatın müxtəlif anlarında insan öz fikrini ifadə etmək üçün sözə ehtiyac duyur. Söz insanın düşüncəsini, hisslərini və niyyətini başqasına çatdıran ən mühüm vasitədir. Yerində deyilmiş bir söz bəzən bir ürəyi sevindirir, bir qəlbi sakitləşdirir, hətta bəzən bir insanın həyatına yeni ümid verir. Bu səbəbdən söz yalnız danışmaq üçün deyil, həm də məsuliyyətlə istifadə olunmalı bir mənəvi dəyərdir.
Lakin həyatın başqa məqamları da var ki, orada sözlər öz gücünü itirir. İnsan bəzən elə bir vəziyyətlə qarşılaşır ki, danışmaq artıq lazım olmur. Bir baxış, bir duruş, bir sükut bütün fikirləri ifadə edə bilir. Məhz həmin anlarda sükut sözlərin edə bilmədiyini edir. Çünki sükut bəzən insanın iç dünyasının, düşüncəsinin və hisslərinin ən səmimi ifadəsinə çevrilir.
Müdriklərin həyat fəlsəfəsində sükutun xüsusi yeri var. Onlar bilirdilər ki, hər sözün bir çəkisi var və yerində deyilən söz qiymətli olduğu kimi, yersiz deyilən söz də qəlbləri yaralaya bilər. Buna görə də düşünülməmiş danışmaqdan daha çox düşünülmüş sükut üstün tutulur. Sükut insanın özünü idarə etməyi, səbr etməyi və vəziyyəti dərk etməyi bacardığını göstərir.
Zaman və məkan anlayışı da insan münasibətlərində mühüm rol oynayır. Eyni söz fərqli zamanlarda tamam başqa məna kəsb edə bilər. Bəzən insanın dediyi söz dərhal anlaşılır, qarşı tərəf onun niyyətini və düşüncəsini düzgün qəbul edir. Bəzən isə elə məqam olur ki, insan susur, lakin həmin sükut daha aydın danışır. Çünki qarşı tərəf artıq o insanın düşüncəsini, niyyətini və hisslərini anlayacaq qədər yaxın və doğmadır.
Bu, insan münasibətlərinin ən gözəl tərəflərindən biridir. Qarşılıqlı anlayış o qədər güclü olur ki, artıq sözlərə ehtiyac qalmır. Sükut belə bir münasibətdə anlaşmanın ən saf forması kimi ortaya çıxır. Bu, dostluğun, ailə bağlarının və səmimi münasibətlərin ən yüksək mərhələsidir.
Mənəvi dəyərlərimizdə də sözə və sükuta böyük önəm verilir. Böyüklərimiz həmişə öyrədiblər ki, danışmazdan əvvəl düşünmək lazımdır. Çünki söz ox kimidir – ağızdan çıxdıqdan sonra geri qayıtmaz. Elə buna görə də müdrik insan nə zaman danışmalı olduğunu bildiyi kimi, nə zaman susmalı olduğunu da bilməlidir.
Əsl hikmət də məhz burada gizlənir: sözün yerini, sükutun zamanını bilmək. Çünki həyatın bəzi anlarında bir cümlə qəlbləri yaxınlaşdırır, bəzi anlarında isə bir sükut min kəlmədən daha çox məna daşıyır.
Nəticə etibarilə, insan həyatında həm sözün, həm də sükutun öz dəyəri var. Hər ikisi yerində olanda münasibətlər möhkəmlənir, qəlblər bir-birini daha yaxşı anlayır. Müdrik insan isə məhz bu tarazlığı qoruya bilən insandır: danışanda düşünərək danışan, susanda isə hikmətlə susan insan.
Çünki bəzən bir söz insanı anladır, bəzən isə bir sükut… insanın bütün dünyasını izah edir.