Mənəviyyat – insanın görünməyən, lakin həyatına istiqamət verən daxili aləmidir. O, nə gözlə görünür, nə də tərəziyə qoyulub ölçülür. Ancaq onun varlığı hər bir davranışda, hər bir baxışda, hər bir qərarda özünü büruzə verir. Mənəviyyat insanın vicdanı, əxlaqı, inancı, ləyaqəti və məsuliyyət hissidir. O, insanın daxilində qurduğu mənəvi dövlət, ruhunda ucaltdığı mənəvi saraydır.
Mənəviyyat və fəlsəfə: Daxili aləmin axtarışı
Fəlsəfi baxımdan mənəviyyat insanın “nə üçün yaşayıram?”, “həyatın mənası nədir?”, “yaxşı və pis nədir?” kimi suallara verdiyi cavablarla formalaşır. Hələ qədim yunan mütəfəkkiri Sokrat deyirdi: “Özünü tanı!” Bu çağırış təkcə biliyə deyil, insanın öz mənəvi mahiyyətinə yönəlmişdi. Çünki özünü tanımayan insan nə doğru yolu seçə, nə də ədalətli qərar verə bilər.
Digər böyük filosof Aristotel isə insanın xoşbəxtliyini fəzilətli həyat tərzi ilə bağlayırdı. Onun fikrincə, xoşbəxtlik var-dövlətdə deyil, əxlaqi kamillikdədir. Bu isə birbaşa mənəviyyatın fəlsəfi mahiyyətini ortaya qoyur: insanın ali məqsədi maddi deyil, mənəvi kamillikdir.
Şərq düşüncəsində də mənəviyyat mərkəzi mövqe tutur. Böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi əsərlərində insanın daxili saflığını, ədaləti və mərhəməti ucaldırdı. Onun qəhrəmanları yalnız güclü olduqları üçün deyil, mənəvi bütövlükləri ilə seçilirdilər.
Mənəviyyat və vicdan: Daxili hakim
Fəlsəfi anlamda mənəviyyat insanın daxili hakimi olan vicdanla sıx bağlıdır. Qanun insanı cəzadan qorxudaraq tərbiyə edə bilər, lakin vicdan insanı xəcalətdən qoruyaraq saf saxlayır. Vicdanın səsi kəsildikdə isə insan zahirən uğurlu görünsə də, daxilən boşalır.
Mənəviyyat maddiyyatla ziddiyyət təşkil etmir. Əksinə, maddi inkişaf mənəvi dəyərlərlə müşayiət olunmadıqda təhlükəli silaha çevrilə bilər. Elmin, texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə insanlığın mənəvi dayaqlara daha çox ehtiyacı var. Çünki güc əxlaqla idarə olunmadıqda, ədalətsizlik doğurur.
Mənəviyyat və cəmiyyət: Milli kimliyin təməli
Hər bir xalqın mənəviyyatı onun tarixində, ədəbiyyatında, adət-ənənələrində, ailə institutunda yaşayır. Mənəviyyat milli kimliyin qoruyucusudur. O, nəsillər arasında körpü rolunu oynayır, keçmişin hikmətini gələcəyə daşıyır.
Mənəviyyatsız cəmiyyət yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçülən, lakin daxili sabitliyi zəif olan bir toplumdur. Mənəvi dəyərlər isə cəmiyyətə həmrəylik, etibar və ədalət gətirir. İnsanlar bir-birinə hörmət etdikcə, ailə müqəddəs sayıldıqca, böyüyə ehtiram, kiçiyə qayğı yaşadıqca cəmiyyət möhkəmlənir.
Mənəviyyatın böhranı və çıxış yolu
Müasir dövrdə qloballaşma, informasiya bolluğu və sürətli həyat tərzi insanın daxili dünyasını sarsıda bilir. Dəyərlərin nisbiləşdirilməsi, mənfəətin mənəviyyatdan üstün tutulması bir çox hallarda insanı öz kökündən uzaqlaşdırır. Bu isə mənəvi boşluq yaradır.
Çıxış yolu yenə də insanın özünə qayıdışındadır. Öz kökünə, milli-mənəvi irsinə, ailə dəyərlərinə, ədalət və mərhəmət prinsiplərinə sadiqlik insanı mənəvi baxımdan gücləndirir. Mənəviyyat kitabdan oxunmaqla deyil, həyatla yaşanmaqla formalaşır.
Nəticə
Mənəviyyat insanın daxili sərvətidir. O, insanı təkcə fərd kimi deyil, şəxsiyyət kimi ucaldır. Fəlsəfi anlamda mənəviyyat – insanın həqiqətə, ədalətə və yaxşılığa doğru şüurlu seçimidir. Maddi dünya dəyişə bilər, sərvətlər əldən çıxa bilər, lakin mənəvi dəyərlər qorunduqca insan öz mahiyyətini itirməz.
Mənəviyyat insanın ruhuna işıq salan bir çıraqdır. O çıraq sönmədikcə insanlıq da sönməz.