Azərbaycan ədəbi mühitində fərqli düşüncə tərzi və sərt, bəzən də provokativ ifadələri ilə seçilən Kəramət Böyükçöl bu dəfə də insan psixologiyasına toxunan bir fikirlə diqqət çəkir: “Kişini yandıran bir qadın yoxdursa, o ömür boyu odun olaraq qalacaq.” Bu cümlə zahirdə sərt və mübahisəli səslənsə də, dərin qatlarına endikcə həyatın, sevginin və insanın daxili inkişafının fəlsəfəsini özündə daşıyır.
Yanmaq – məhv olmaq yox, formalaşmaqdır
Burada “yanmaq” sözünü sadəcə əzab çəkmək kimi anlamaq düzgün olmaz. Əslində, bu ifadə insanın daxilində baş verən dəyişiklikləri, onun hisslər vasitəsilə püxtələşməsini ifadə edir. İnsan yalnız ağrı, sevgi, həsrət, itki kimi duyğular vasitəsilə özünü dərk edir. Xüsusilə kişi üçün bu “yanmaq” bəzən onun sərtliyini yumşaldır, onu daha həssas, daha anlayışlı və daha kamil edir.
Əgər bir kişi həyatında onu silkələyən, ruhuna toxunan, onu dəyişdirən bir sevgi yaşamayıbsa, o zaman o, həyatın ən mühüm məktəbindən keçməmiş sayılır. Belə insan zahirən güclü görünsə də, daxilən formalaşmamış, emosional baxımdan “xammal” olaraq qalır.
“Odun” metaforası nə deyir?
“Odun” burada sadəcə cansızlıq deyil. Bu, duyğusuzluğun, reaksiyasızlığın, həyatın incəliklərinə qarşı laqeydliyin simvoludur. Odun yanmasa, sadəcə maddə olaraq qalır – nə işıq verir, nə istilik. İnsan da eynilə belədir: əgər o, sevginin, ehtirasın, ağrının içindən keçməyibsə, onun varlığı başqalarına nə istilik, nə də mənəvi işıq bəxş edə bilir.
Bu baxımdan yazıçının fikri bir az da sərtləşir: kişi yalnız yaşamaqla insan olmur, o, hiss etməklə, yanmaqla, daxili mübarizə ilə insanlaşır.
Qadın – dəyişimin katalizatoru kimi
Müəllif burada qadını sadəcə bir sevgi obyekti kimi yox, dəyişimin səbəbi kimi təqdim edir. Tarix boyu bir çox böyük şəxsiyyətlərin həyatında onları dəyişən, istiqamət verən, bəzən də sarsıdan bir qadın obrazı olub. Bu, qadının gücünü yox, insan münasibətlərinin transformasiyaedici təsirini göstərir.
Qadın burada bir simvoldur – sevginin, ehtirasın, ağrının və ilhamın simvolu. Yəni məsələ konkret qadın yox, insanın həyatında onu “yandıracaq” bir duyğunun olub-olmamasıdır.
Mübahisəli, amma düşündürücü həqiqət
Bu fikir hər kəs tərəfindən qəbul olunmaya bilər. Çünki həyatın məktəbi yalnız sevgi ilə ölçülmür. Amma danılmaz bir həqiqət var: insanın daxilində iz buraxan hisslər onu dəyişir. Bu dəyişiklik olmadan isə insan bəzən öz potensialına çatmadan yaşayır.
Beləliklə,
Kəramət Böyükçölün bu cümləsi əslində həyatın sadə, amma ağır bir qanununu xatırladır: insan yanmadan işıq saçmır. Sevgi, ağrı və ehtiras insanı ya dağıdır, ya da qurur. Amma hər iki halda onu dəyişdirir.
Yanmaqdan qaçan insan bəlkə də sakit həyat yaşayır, lakin o həyatın içində dərinlik olmur. Və bəlkə də müəllifin demək istədiyi əsas məqam budur: hiss etməyən insan, əslində, yaşamır – sadəcə mövcud olur.