Azərbaycan elminin, tarixşünaslığının və şərqşünaslığının inkişafında silinməz iz qoymuş görkəmli alimlərdən biri də Sara Aşurbəylidir. Onun zəngin elmi irsi və çoxşaxəli fəaliyyəti bu gün də tədqiqatçılar üçün mühüm mənbə hesab olunur.

Sara Aşurbəyli 27 yanvar 1906-cı ildə Bakı şəhərində tanınmış ziyalı ailəsində dünyaya göz açmışdır. Atası neft sənayeçisi və xeyriyyəçi Bala bəy Aşurbəyov idi. Uşaqlıq illəri yüksək mədəni mühitdə keçmiş, bu da onun dünyagörüşünün formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir.

Təhsilini əvvəlcə Bakıda, daha sonra isə İstanbulda fransız kollecində davam etdirmiş, 1930-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsini bitirmişdir. O, yalnız tarix sahəsində deyil, həm də bir neçə xarici dili – ərəb, fars, türk, fransız, alman, rus və ingilis dillərini mükəmməl bilirdi.

Elmi fəaliyyət və tədqiqat sahələri
Sara Aşurbəyli Azərbaycan tarix elminin aparıcı simalarından biri kimi xüsusilə orta əsrlər dövrünün araşdırılması ilə məşhurlaşmışdır. O, əsasən aşağıdakı sahələr üzrə dərin tədqiqatlar aparmışdır:
Qədim və orta əsr Bakı tarixi
İçərişəhərin inkişaf mərhələləri
Şirvanşahlar dövləti
Yaxın və Orta Şərq xalqlarının tarixi
Onun “Bakı şəhərinin tarixi (orta əsrlər dövrü)” və “Şirvanşahlar dövləti” kimi əsərləri Azərbaycan tarixşünaslığında fundamental tədqiqatlar hesab olunur.

Sara xanım həmçinin ilk dəfə olaraq Bakının adının etimologiyası ilə bağlı elmi fikirlər irəli sürmüş və bu adın qədim zərdüştiliklə əlaqəli olduğunu əsaslandırmağa çalışmışdır.

Çoxşaxəli istedad sahibi
O, təkcə tarixçi və şərqşünas deyil, həm də incəsənətə bağlı bir şəxsiyyət idi. Rəssamlıqla məşğul olmuş, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilmişdir. Eyni zamanda pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, ali məktəblərdə dərs demiş, dekan vəzifəsində çalışmışdır.

Bu çoxşaxəli fəaliyyət onun yalnız alim deyil, həm də geniş dünyagörüşlü ziyalı olduğunu göstərir.
Elmi titulları və mükafatları
Sara Aşurbəyli uzun illər ərzində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında fəaliyyət göstərmiş, tarix elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Onun xidmətləri dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir:
Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı
“Şöhrət” ordeni ilə təltif olunmuşdur
Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür

Elmə həsr olunmuş ömür
Sara Aşurbəyli ömrünün sonuna qədər elmi fəaliyyətini davam etdirmiş, Azərbaycan tarixinin öyrənilməsinə böyük töhfələr vermişdir. O, 17 iyul 2001-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Onun həyat yolu bir daha sübut edir ki, elmə sevgi, zəhmət və əzm insanı tarixə çevirə bilər. Sara Aşurbəyli yalnız bir alim deyil, həm də Azərbaycan tarixinin yaddaşıdır.

Sara Aşurbəyli Azərbaycan tarixşünaslığında məktəb yaratmış nadir şəxsiyyətlərdəndir. Onun araşdırmaları bu gün də aktuallığını qoruyur və gələcək nəsillər üçün möhkəm elmi baza rolunu oynayır. O, elmə xidmətin, vətənə bağlılığın və ziyalılığın canlı nümunəsidir.