Cəmiyyətin yaddaşında yüz illərin süzgəcindən keçərək bu günə gəlib çatan atalar sözləri təsadüfi yaranmayıb. Hər biri həyatın sərt həqiqətlərinin, müşahidələrin və mənəvi ölçülərin nəticəsidir. “İt kəlləsin xonçaya qoyanda sürüşüb düşər” deyimi də məhz bu qəbildəndir — insanın layiq olmadığı yerdə uzun müddət qala bilməyəcəyini, dəyərsiz olanın dəyərli mühitdə özünü doğrultmayacağını açıq şəkildə ifadə edir.
Xonça bizim mədəniyyətimizdə müqəddəs, hörmətli və gözəl şeylərin simvoludur. Bayram süfrələri, nişan mərasimləri, ailə ənənələri — hamısında xonça dəyərin, zövqün və hörmətin göstəricisidir. Amma həmin xonçaya uyğun olmayan bir şey qoyularsa, o nə qədər orada saxlanılmağa çalışılsa da, gec-tez sürüşüb düşəcək. Bu, təbiətin və həyatın dəyişməz qanunudur.
Bu deyim ilk növbədə insanın daxili keyfiyyətlərinə işarə edir. Əgər bir insanın mənəviyyatı zəifdirsə, əxlaqı natamamdırsa, o, yüksək mövqeyə gətirilsə belə, həmin mövqedə qala bilməz. Çünki mövqe yalnız kreslo deyil — o, məsuliyyətdir, vicdandır, ədalətdir. Bu dəyərlər olmadan tutulan yer boş bir görüntüdən başqa bir şey deyil.
Eyni fikir dostluq və münasibətlərə də aiddir. Həqiqi dostluq səmimiyyət, etibar və fədakarlıq üzərində qurulur. Əgər bu keyfiyyətlər yoxdursa, o münasibət nə qədər süni şəkildə qorunmağa çalışılsa da, bir gün dağılacaq. Çünki saxta olan, dəyərsiz olan heç vaxt möhkəm dayana bilməz.
Cəmiyyət həyatında da bu deyimin təsdiqini tez-tez görürük. Bəzən vəzifələrə, mövqelərə layiq olmayan insanlar gətirilir. İlk baxışda hər şey qaydasında görünə bilər. Lakin zaman keçdikcə çatlar üzə çıxır, yanlış qərarlar, məsuliyyətsizlik və səriştəsizlik özünü göstərir. Nəticədə isə həmin “xonça” o yükü daşıya bilmir və “kəllə” sürüşüb düşür.
Bu deyim həm də insanın özünü tanımasına çağırışdır. Hər kəs öz yerini bilməli, öz üzərində işləməli, layiq olduğu zirvəyə yüksəlməlidir. Süni yollarla, təsadüfi imkanlarla əldə olunan mövqelər qalıcı olmur. Qalıcı olan yalnız zəhmət, dürüstlük və mənəviyyatdır.
Nəticə etibarilə, “İt kəlləsin xonçaya qoyanda sürüşüb düşər” sadə bir ifadə deyil — bu, həyatın dəyişməz həqiqətidir. Dəyərsiz olan dəyərli mühitdə qala bilməz. Ona görə də insan çalışmalıdır ki, əvvəlcə özünü dəyərli etsin, sonra isə o dəyərə uyğun yerlərdə qərarlaşsın. Çünki həqiqi yüksəliş yalnız layiqlə mümkündür.