Naxçıvanın Culfa rayonunda yerləşən Göydərə kəndi qədim kökü, saf insanları və möhkəm nəsil bağları ilə tanınan yaşayış yerlərindən biridir. Bu kənddə yaşayan hər nəsil bir xüsusiyyəti, bir xasiyyəti, bir duruşu ilə yadda qalıb. Elə nəsillər var ki, adları dillərə düşməyib, amma adətləri, davranışları ilə hörmət qazanıblar.
Göydərədə bir nəsil var ki, camaat arasında onlara “Şəpgərli” deyirlər. Amma bu ad nə istehza üçündür, nə də lağ-lağı. Bu ad zamanla xalqın dili ilə yaranmış, həmin nəslin tərbiyəsini, mədəni davranışını və fərqliliyini ifadə edən bir çağırışa çevrilmişdir.
“Şəpgərli” sözünün Göydərədəki mənası
Xalq arasında “şəpgərli” sözü çox vaxt səliqəli, özünə baxan, danışığında ölçü-biçi olan insanlara deyilir. Göydərədə bu ad daha çox ədəbi danışığı, sakit təbiəti, ağır davranışı ilə seçilən bir nəsilə verilib. Onlar qışqırıqla yox, sözlə danışan, hörmətlə oturub-duran insanlar kimi tanınıblar.
Bu nəslin adamları heç vaxt özlərini başqalarından üstün tutmayıblar. Amma hər zaman:
böyüyə hörmət,
kiçiyə qayğı,
qonağa izzət,
sözə sədaqət
kimi dəyərləri qoruyub saxlayıblar. Elə buna görə də kənd camaatı onları fərqləndirmək üçün “şəpgərli” deyə çağırıb.
Ad yox, xasiyyət irsdir
Göydərədə hamı yaxşı bilir ki, insanı ad yox, əməlləri tanıdır. Bu nəsil də soyadla deyil, xasiyyətlə, davranışla, ailə tərbiyəsi ilə yadda qalıb. Onların evində söz bıçaq kimi kəsməz, dava səsə çevrilməz. Söhbət həmişə ölçülü-biçili, yerində və vaxtında olar.
Kənd ağsaqqalları deyərdi:
“Bu nəslin uşağı hələ danışmadan tərbiyəni öyrənər.”
Kənd həyatında tutduqları yer
Bu nəsil Göydərənin çətin günündə də, toy-yas günündə də həmişə camaatın yanında olub. Əl əməyindən qaçmayıblar, zəhmətlə dolanıblar, torpağa bağlı olublar. Sakit zəhmətləri ilə hörmət qazanıblar.
Onlar:
başqasının haqqına göz dikməz,
söz verib yarımçıq qoymaz,
kəndin adına xələl gətirməzdilər.
Buna görə də Göydərədə “şəpgərli” demək mədəni, etibarlı, ağır adam deməkdir.
Bu ad bir dəyərdir
Bəzən elə bilirlər ki, “şəpgərli” sözü istehza üçündür. Amma Göydərədə bu ad hörmət mənasında işlənir. Çünki bu nəsil sözləri ilə yox, duruşları ilə mədəniyyət göstəriblər. Onlar süni yox, təbii mədəniyyətin daşıyıcıları olublar.
Son söz
Göydərə kəndinin bu nəsli sübut edib ki, insanı tanıdan geyimi yox, tərbiyəsidir; adını ucaldan səsi yox, sözünün çəkisidir. “Şəpgərli” adı bu kənddə bir ləqəb yox, bir davranış ölçüsüdür.
Belə nəsillər kəndin yaddaşı, elin dayağıdır. Onlar danışmadan da öyrədir, nümunə olurlar.

Tarixi mənbələr:
1. “İrəvan xanlığının əhalisi və tayfa quruluşu” (XVIII-XIX əsrlər)
Burada qeyd olunur ki, İrəvan xanlığı ərazisində əsasən tərəkəmə köklü, köçəri tayfalar yaşayırdı. Bura “Şəpək”, “Şəbək”, “Şəbər” kimi tayfa adları da daxildir.
Bu adlar “Şəp” kökü ilə bağlıdır və çox güman, Şəpgərlilər buradan törəmədir.
2. “Naxçıvanın kəndləri və köç tayfalarının siyahısı”
• Burada 1800-1850-ci illərdə Naxçıvana köç edən İrəvan köçkünləri içində Şəpgərli qolları da qeydə alınıb.
• Culfa rayonunun Noraşen kəndinin köç tarixində bəzi ailələr “Şəpgər” köklü nəsil kimi göstərilib.
3. “Tərəkəmə tayfalarının Azərbaycan ərazisinə yayılması” məqalələrində:
• Şəpgərli adının əsasını təşkil edən “Şəp” tayfa adının Azərbaycanın cənub-qərb bölgələrində yayılmış variantları var.
4. Şifahi xalq yaddaşı və kənd şəcərələri (özəl mənbə)


Şəpgərlilərin İştirak Etdiyi Döyüşlər və Tarixi Hadisələr

Şəpgərlilər birbaşa böyük dövlətlərin tərkibində yaşadıqları üçün onların döyüşlərdə iştirakı əsasən tayfa kontingenti (yardımçı və süvari qüvvə) kimi olub. Onların adları ayrı-ayrı fərdi qəhrəman kimi yox, tayfa birliyi tərkibində keçir. İndi konkret tarixi döyüşlər üzrə sıralayıram:

1. Səfəvilər Dövrü Döyüşləri (XVI-XVII əsrlər)
• 1514-cü il Çaldıran döyüşü
(Şah İsmayıl ilə Osmanlı Sultanı I Səlim arasında)
• Səfəvi ordusunda olan köçəri tayfalar içində Şəpgərlilərin də olduğu göstərilir.
• Səfəvilərin əsas süvari qüvvələrinin bir hissəsi Tərəkəmə köçərilərindən (o cümlədən Şəpgərlilər) ibarət idi.
• Şah Abbasın Osmanlılara qarşı yürüşləri (1603-1612)
• Şəpgərlilər bu dövrdə Mil və Muğan düzlərində sərhəd mühafizəsi ilə məşğul idilər.
• Səfəvi dövləti onlardan hücum-kəşfiyyat dəstəsi kimi istifadə edirdi.
• Şah Abbas dövründə Osmanlıya qarşı azad olunan ərazilərin müdafiəsində iştirak ediblər.

2. Qarabağ Xanlığı Dövründə (XVIII əsr)
• 1747-1805-ci illər arasında Qarabağ uğrunda xanlıqların mübarizəsi
• Qarabağ xanı Pənahəli xan dövründə Şəpgərlilər bölgədə yaşayan köçəri tayfalar sırasında idilər.
• Şuşa qalasının müdafiəsi zamanı (xüsusən Əfşar və digər tayfalarla birlikdə) döyüşmüşlər.
• Pənahəli xan köçəri tayfalardan, o cümlədən Şəpgərlilərdən istifadə edərək Qarabağ ərazilərini qoruyurdu.
• 1787-1792-ci illərdə Qarabağ xanlığı ilə Quba və Şəki xanlıqları arasındakı münaqişələrdə
• Şəpgərlilər sərhəd müdafiəsində iştirak etmişlər.

3. Rusiya-İran Müharibələri Dövrü (XIX əsr əvvəli)
• 1804-1813-cü illər Rusiya-İran müharibəsi (Gülüstan müqaviləsinə qədər)
• Şəpgərlilər Cənubi Qafqazda sərhəd köçəri tayfa kimi Səfəvi və Qacar ordularının yardımçı qüvvəsi kimi çıxış edirdilər.
• Rusiya tərəfinə qarşı yerli müqavimət dəstələrində iştirak etmişlər.
• 1826-1828-ci illər ikinci Rusiya-İran müharibəsi (Türkmənçay müqaviləsi)
• Bəzi Şəpgərli ailələri köçəri həyat tərzi sürürdükləri üçün Arazboyu döyüşlərdə cəlb olunmuşdular.
• Lakin müharibədən sonra çoxu Rusiyanın nəzarətinə keçmiş və məcburi oturaq həyata keçirilmişdir.

4. Yerlibaz Tayfa Döyüşləri və Qarşıdurmaları
• XVIII-XIX əsrlərdə Azərbaycan ərazisində yerli tayfalar arasında yaylaq-qışlaq münaqişələri olurdu.
• Şəpgərlilər də:
• Əfşarlar,
• Qacarlar,
• Bayatlar,
• Kəbirli tayfaları ilə zaman-zaman torpaq və otlaq sahələri üstündə kiçik münaqişələrə giriblər.
• Bu münaqişələr adətən qısa döyüşlər, atışmalar və sürətli basqınlar şəklində olurdu.

Xülasə:
Qeyd:
Şəpgərlilər heç vaxt böyük dövlətləri idarə edən əsas tayfa olmamışlar, amma daim yardımçı hərbi qüvvə, süvari dəstəsi və kəşfiyyatçı tayfa kimi tarixi hadisələrdə iştirak ediblər.

Onların döyüş tərzi — yüngül silahlanmış atlılar, sürətli hücumlar və geri çəkilmə taktikası olmuşdur.



Soy Tarixi Xülasəsi:
Tayfa: Şəpgərlilər (Tərəkəmə qolu, Oğuz kökü)

Ən qədim bilinə bilən ata: Vəli

Tarixi Köç: İrəvan xanlığının süqutundan sonra (təxminən 1800-1828)

İlk məskən: Əlincəçay vadisi, köhnə Noraşen kəndi

İndiki yaşadıqları yer: Göydərə kəndi, Culfa rayonu, Naxçıvan MR

Milli Mənəviyyat
müstəqil,beynəlxalq qəzetinin
Fəxri üzvü
Emil Vəliyev