✍️ Vəli Əliyev yazır... MƏHƏBBƏT VƏ ŞƏFQƏT İki mənəvi dəyər, iki fərqli duyğu, bir insanlıq həqiqəti 2000-ci ildə qələmə alınmış düşüncələrə 26 il sonra yeni baxış
İnsan həyatında elə anlayışlar var ki, onların mənasını izah etmək asan, mahiyyətini dərk etmək isə olduqca çətindir. Məhəbbət və şəfqət də belə anlayışlardandır. Hər ikisi insanın mənəvi dünyasının zənginliyini ifadə edir, hər ikisi qəlbdən doğur, hər ikisi insanı insan edən ali keyfiyyətlər sırasındadır. Lakin zahirən bir-birinə yaxın görünən bu iki duyğunun mahiyyətində ciddi fərqlər mövcuddur.
Bu mövzu haqqında ilk dəfə 2000-ci ildə, kollecin birinci kursunda təhsil aldığım zaman düşüncələrimi qələmə almışdım. Həmin yazı qəzet səhifələrində dərc olunmuşdu. O zaman həyatın başlanğıcında dayanan bir gəncin düşüncələri ilə məhəbbət və şəfqətin mahiyyətini anlamağa çalışırdım.
Bu gün, 26 il sonra eyni mövzuya yenidən qayıdıram. Zaman dəyişib, həyat təcrübəsi artıb, insan münasibətlərinə baxış dərinləşib. Amma mövzunun aktuallığı azalmayıb. Əksinə, müasir dünyanın mənəvi mənzərəsində bu iki dəyərin fərqini anlamağa daha çox ehtiyac duyuruq.
Məhəbbət nədir?
Məhəbbət insanın qəlbində başqa bir insana, varlığa, ailəsinə, Vətəninə, torpağına, ideala və həyata qarşı yaranan dərin bağlılıq, sevgi və mənəvi yaxınlıq hissidir.
Məhəbbət insanı yaşamağa, yaratmağa, fədakarlıq göstərməyə ruhlandırır. O, bəzən bir baxışda başlayır, bir sözlə ifadə olunur, illərlə davam edən sədaqətə çevrilir.
Məhəbbətin müxtəlif formaları var: valideyn məhəbbəti, övlad sevgisi, dostluq məhəbbəti, insan sevgisi, Vətən məhəbbəti və ilahi eşq.
Lakin məhəbbətin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun bağlılıq yaratmasıdır. İnsan sevdiyinə yaxın olmaq, onunla sevincini bölüşmək, həyatında xüsusi yer tutmaq istəyir.
Əsl məhəbbət yalnız xoşbəxt günlərdə yanında olmaq deyil. Çətinliklər zamanı da sədaqət göstərmək, qarşı tərəfin azadlığına hörmət etmək, onun inkişafına mane olmamaqdır.
Burada vacib bir məqam var: hər bağlılıq məhəbbət deyil. Bəzən insanlar öz istəklərini, qısqanclıqlarını və sahib olmaq ehtirasını məhəbbət adlandırırlar. Halbuki insanı öz iradəsinə tabe etmək istəyən hiss sağlam məhəbbətin deyil, mənəvi asılılığın göstəricisidir.
Məhəbbət insanı böyütməli, kiçiltməməlidir.
Şəfqət nədir?
Şəfqət isə insanın başqa bir canlının ağrısını, çətinliyini, iztirabını duymaq və onun əzabını azaltmaq üçün daxilən məsuliyyət hiss etməsidir.
Şəfqətin yaranması üçün mütləq sevgi münasibəti, şəxsi bağlılıq və ya yaxınlıq tələb olunmur. İnsan heç vaxt tanımadığı birinin dərdinə şərik ola, ehtiyacı olan bir insana yardım edə, çətin vəziyyətdə qalan bir canlıya mərhəmət göstərə bilər.
Məhz bu xüsusiyyət şəfqəti məhəbbətdən fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir.
Məsələn, küçədə ac qalmış bir uşağı görən insan ona qarşı şəxsi məhəbbət bəsləməyə bilər. Ancaq onun vəziyyətinə biganə qalmayıb kömək edərsə, bu, şəfqətin təzahürüdür.
Şəfqət insanın daxilindəki mərhəmətin əmələ çevrilməsidir. O, yalnız kiminsə dərdinə üzülmək deyil, həmin dərdin yüngülləşməsi üçün imkan daxilində addım atmaqdır.
Şəfqətli insan başqasının zəifliyindən istifadə etməz, çarəsizliyinə gülməz, səhvinə görə onu alçaltmaz. O, insanın düşdüyü vəziyyəti anlamağa çalışar.
Şəfqət bəzən bir tikə çörək, bəzən bir damcı su, bəzən təsəlliverici bir söz, bəzən də insanın yanında səssizcə dayanmaqdır.
Məhəbbətlə şəfqətin əsas fərqi nədədir?
Bu iki anlayış arasındakı fərqi daha aydın görmək üçün onların mahiyyətinə ayrı-ayrılıqda nəzər salaq.
Birincisi, məhəbbət bağlılıq yaradır, şəfqət isə qayğı və məsuliyyət doğurur.
İnsan sevdiyi ilə mənəvi yaxınlıq qurur. Şəfqət göstərmək üçün isə həmin insana yaxın olmaq şərt deyil. Şəfqət məsafə tanımır.
İkincisi, məhəbbət daha çox könüllü yaxınlaşma, şəfqət isə başqasının ağrısına həssaslıqdır.
Məhəbbət insanı sevdiyinə tərəf çəkir. Şəfqət isə ehtiyac içində olanın dərdinə tərəf yönəldir.
Üçüncüsü, məhəbbət fərdi və xüsusi ola bilər, şəfqət isə ümumbəşəri mahiyyət daşıyır.
İnsan müəyyən bir şəxsi hamıdan çox sevə bilər. Lakin şəfqət yalnız sevdiklərinə deyil, ehtiyacı olan hər kəsə göstərilə bilən mənəvi keyfiyyətdir.
Dördüncüsü, məhəbbət bəzən qarşılıq gözləyə bilər, əsl şəfqət isə mükafat və minnət güdmədən göstərilir.
Məhəbbətdə qarşılıqlı münasibət, diqqət və sədaqət arzusu təbii ola bilər. Şəfqətin ali forması isə qarşılıq gözləmədən yaxşılıq etməkdir.
Beşincisi, məhəbbət insanın qəlbində xüsusi yer tutur, şəfqət isə insanın xarakterində və davranışında özünü göstərir.
İnsan kimisə sevdiyini söyləyə bilər. Ancaq onun şəfqətli olub-olmadığını davranışları müəyyən edir.
Şəfqət mərhəmət və yazıqlıqla eyni deyil
Burada başqa bir mühüm fərqə də diqqət yetirmək lazımdır.
Şəfqəti yazıqlıqla qarışdırmaq olmaz. Yazıqlıq bəzən insanın başqasına yuxarıdan aşağı baxmasına, onu zəif və aciz hesab etməsinə səbəb olur.
Şəfqət isə insanı alçaltmır. Əksinə, onun ləyaqətini qoruyaraq kömək etməyə çalışır.
Mərhəmət də şəfqətə yaxın anlayışdır. Mərhəmət insanın bağışlamaq, incitməmək və başqasının halına yanmaq qabiliyyətidir. Şəfqət isə bu mənəvi hissin daha fəal, qayğıkeş və əməli ifadəsi kimi özünü göstərə bilər.
Bir insanın dərdinə üzülmək başlanğıcdır, onun dərdini azaltmaq üçün əlindən gələni etmək isə şəfqətin əməl səviyyəsinə yüksəlməsidir.
Məhəbbət şəfqətsiz yaşaya bilərmi?
Bu sualın cavabı düşündürücüdür.
Bəli, insan kimisə sevə bilər, lakin onun dərdini anlamaqda, ehtiyacını görməkdə və çətinliyinə şərik olmaqda aciz qala bilər. Belə münasibətdə məhəbbət iddiası olsa da, onun mənəvi dərinliyi sual doğurur.
Çünki sevdiyinin ağrısına biganə qalan, onun çətinliyini görməyən, yalnız öz istəklərini düşünən insan məhəbbətin mahiyyətini tam dərk etməyib.
Bəs şəfqət məhəbbətsiz mövcud ola bilərmi?
Əlbəttə! İnsan tanımadığı bir insana, kimsəsiz uşağa, xəstəyə, yaşlıya, hətta bir heyvana qarşı şəfqət göstərə bilər. Bunun üçün əvvəlcədən sevgi münasibətinin yaranması vacib deyil.
Deməli, məhəbbət şəfqətlə daha kamil və mənəvi cəhətdən zəngin olur. Şəfqət isə şəxsi bağlılıqdan asılı olmayaraq insanlığın ümumi dəyəri kimi yaşayır.
Müasir cəmiyyətin ehtiyacı: məhəbbətmi, şəfqətmi?
Bu gün texnologiyanın inkişaf etdiyi, informasiya axınının sürətləndiyi, insanların bir-biri ilə saniyələr ərzində əlaqə qurduğu bir dünyada yaşayırıq. Lakin qəribədir ki, ünsiyyət imkanları artdıqca bəzən insanlar arasında mənəvi məsafə də böyüyür.
Bəzən bir insanın uğuruna sevinməkdənsə, ona paxıllıq edirik. Birinin çətinliyinə yardım etmək əvəzinə, onu mühakimə edirik. Kiminsə səhvini bağışlamaqdansa, onu ömürlük ittiham edirik.
Cəmiyyətin mənəvi zəifləməsi də məhz bu cür biganəlikdən başlayır.
Məhəbbət ailəni qoruyur, şəfqət cəmiyyəti yaşadır. Məhəbbət insanları bir-birinə bağlayır, şəfqət isə həmin bağın daxilində insanlığı qoruyur.
Valideyn övladını sevir, amma onun hisslərini də anlamalıdır. Dost dostunu sevir, amma onun çətin günündə də yanında olmalıdır. Rəhbər işçisinə hörmət etməli, onun insani ehtiyaclarını nəzərə almalıdır. Cəmiyyət isə zəifin, ehtiyac sahibinin və köməyə möhtac olanın yanında dayanmağı bacarmalıdır.
Bunların hər biri məhəbbətin və şəfqətin həyatdakı fərqli, lakin bir-birini tamamlayan təzahürləridir.
26 il sonra: eyni mövzuya yeni baxış
2000-ci ildə bu mövzu haqqında yazarkən mən həyatın qarşıma çıxaracağı müxtəlif insanları, münasibətləri, sınaqları və hadisələri hələ yaşamamışdım. O zaman məhəbbət və şəfqəti daha çox düşüncələrim, müşahidələrim və mənəvi qənaətlərim əsasında izah etməyə çalışırdım.
Bu gün isə eyni mövzuya həyatın özündən öyrəndiklərimlə qayıdıram.
Zaman mənə bir həqiqəti daha aydın göstərib: insanın kimisə sevməsi onun mütləq şəfqətli olması demək deyil. Eyni zamanda, bir insana şəfqət göstərmək üçün onu sevmək də vacib deyil.
Məhəbbət insanın qəlbindəki ən gözəl bağlılıqlardan biridir. Şəfqət isə həmin qəlbin başqasının ağrısına nə qədər açıq olduğunu göstərir.
Məncə, insanın mənəvi kamilliyi yalnız nə qədər sevdiyi ilə deyil, nə qədər anlaya bildiyi, nə qədər bağışladığı, nə qədər kömək etdiyi və başqasının ağrısına nə qədər həssas yanaşdığı ilə ölçülməlidir.
Çünki insan olmaq yalnız yaşamaq deyil, başqasının yaşamağına da dəyər qatmaqdır.
Məhəbbət qəlbin kiməsə doğru açılmasıdır, şəfqət isə həmin qəlbin başqasının dərdinə qapı bağlamamasıdır.
Biri insanı sevməyi öyrədir, digəri insan qalmağı.
Və ən böyük mənəvi zənginlik bu iki dəyərin eyni qəlbdə birləşməsidir.
2000-ci ildə birinci kurs tələbəsinin qələmindən çıxan mövzu, 26 il sonra həyat təcrübəsinin süzgəcindən keçərək yenidən oxucuya təqdim olunur. Mövzu dəyişməyib, amma ona baxan insanın dünyagörüşü dərinləşib.
Vəli Əliyev
Milli Mənəviyyat müstəqil, beynəlxalq qəzetin
Baş redaktoru













