İnsan xarakterinin ən mühüm göstəricilərindən biri onun kimləri, nə üçün və hansı meyarlarla tərifləməsidir. Çünki tərif sadəcə xoş söz demək deyil; tərif insanın düşüncəsini, mənəvi ölçüsünü, dünyagörüşünü və qarşısındakı şəxsə münasibətini ifadə edən bir davranışdır.

İmam Əli (ə) buyurur: “Layiq olduğundan artıq tərifləmək yaltaqlıqdır. Layiq olduğundan az tərifləmək isə acizlik və ya paxıllıqdır.”

Bu müdrik fikir insan münasibətlərindəki incə, lakin olduqca mühüm bir həqiqəti üzə çıxarır. Tərifin də öz ölçüsü, sərhədi və mənəvi məsuliyyəti var. Hər kəsi olduğundan artıq yüksəltmək də, haqq etdiyi dəyəri əsirgəmək də insanın daxilindəki mənəvi tarazlığın pozulmasından xəbər verə bilər.

TƏRİFİN ÖLÇÜSÜ HƏQİQƏTDİR

Layiq insanı tərifləmək nə yaltaqlıqdır, nə də zəiflik. Əksinə, kiminsə zəhmətini, dürüstlüyünü, biliyini, fədakarlığını və insanlığını etiraf etmək mənəvi yetkinliyin əlamətidir. Haqqı söyləmək üçün insanın nə qorxusu, nə də şəxsi marağı olmalıdır. Əgər bir insan yaxşı iş görürsə, onun əməyini qiymətləndirmək lazımdır. Çünki zəhmətin görünməsi, yaxşılığın təqdir edilməsi cəmiyyətdə sağlam münasibətlərin formalaşmasına kömək edir.

Ancaq problem tərifin həqiqətdən uzaqlaşdığı yerdə başlayır. İnsan bir başqasını layiq olmadığı xüsusiyyətlərlə bəzəyir, onun səhvlərini görməzliyə vurur, hər davranışını alqışlayırsa, burada artıq səmimiyyətdən deyil, çox vaxt şəxsi maraqdan, qorxudan və ya mənfəət gözləntisindən söhbət gedir.

Yaltaq insanın məqsədi qarşısındakının həqiqi dəyərini göstərmək deyil, onun xoşuna gəlməkdir. O, insanın üzünə həqiqəti söyləməkdənsə, eşitmək istədiyi sözləri deməyi üstün tutur. Belə münasibətdə söz çox, səmimiyyət isə az olur.

YALTAQLIQ İNSANI NECƏ DƏYİŞDİRİR?

Yaltaqlığın təhlükəsi yalnız yalan danışan şəxsin xarakterində deyil, həm də həmin yalanla yaşayan insanın mənəviyyatına göstərdiyi təsirdədir.

Davamlı olaraq əsassız tərif eşidən insan zaman keçdikcə özünü hamıdan üstün hesab edə, tənqidə dözümsüz yanaşa və səhvlərini qəbul etmək qabiliyyətini itirə bilər. Ətrafındakı insanlar onun qüsurlarını gizlətdikcə o, özünü inkişaf etdirmək imkanından da məhrum olur.

Beləliklə, yaltaqlıq bir tərəfdən insanın həqiqəti söyləmək cəsarətini əlindən alır, digər tərəfdən isə təriflənən şəxsin özünü olduğu kimi tanımasına mane olur.

Ən acınacaqlısı budur ki, bəzən insanın ətrafında çoxlu tərifləyənlər olur, amma ona həqiqəti deyən bir nəfər belə tapılmır. Halbuki insanın həqiqi dostu onun hər sözünü təsdiqləyən deyil, lazım gələndə səhvini hörmətlə göstərən şəxsdir.

Səni hər zaman tərifləyən hər kəs dostun olmadığı kimi, səhvini söyləyən hər kəs də düşmənin deyil. Bəzən xoşagəlməz həqiqət insanı inkişaf etdirir, şirin yalan isə onu öz həqiqətindən uzaqlaşdırır.

LAYİQ OLDUĞU DƏYƏRİ ƏSİRGƏMƏK DƏ ƏDALƏTSİZLİKDİR

İmam Əlinin (ə) fikrinin ikinci tərəfi də birinci qədər düşündürücüdür. Əgər insan layiq olduğu halda başqasının uğurunu etiraf etmirsə, onun əməyini kiçildir və ya yaxşılığını görməzliyə vurursa, bunun arxasında paxıllıq, qısqanclıq və bəzən də mənəvi cəsarətsizlik dayana bilər.

Bəzi insanlar başqasının uğurunu qəbul etməkdə çətinlik çəkirlər. Çünki düşünürlər ki, başqasını yüksəltmək özlərinin dəyərini azaldır. Halbuki insanın böyüklüyü başqasını kiçiltməklə deyil, onun haqqını tanımaqla ölçülür.

Başqasının biliyini etiraf etmək sənin savadsız olduğunu göstərmir. Başqasının uğurunu təqdir etmək sənin uğursuzluğun demək deyil. Bir insanın yaxşı xüsusiyyətlərini söyləmək öz dəyərindən nəsə itirmək deyil.

Əksinə, başqasının haqqını etiraf edə bilən insan öz mənəvi böyüklüyünü nümayiş etdirir.

Paxıl insan başqasının işığında öz kölgəsini görür, yetkin insan isə həmin işıqdan özü də faydalanmağa çalışır.

RƏHBƏRƏ YALTAQLIQ, HƏQİQƏTƏ SUSMAQ

Cəmiyyətdə yaltaqlığın daha təhlükəli formalarından biri vəzifəli və nüfuzlu şəxslərə münasibətdə ortaya çıxır. Bəzi insanlar vəzifə sahibinin hər qərarını doğru, hər sözünü müdrik, hər addımını qüsursuz göstərməyə çalışırlar. Məqsəd isə çox vaxt həqiqəti qorumaq deyil, şəxsi mövqe, imtiyaz və ya mənfəət əldə etmək olur.

Belə mühitdə dürüst tənqid düşmənçilik kimi qəbul edilir, səmimi məsləhət isə bəzən hörmətsizlik sayılır. Nəticədə rəhbər ətrafında həqiqəti deyənləri deyil, onun eşitmək istədiklərini söyləyənləri toplayır.

Bu isə həm insanın şəxsi inkişafına, həm də kollektivin və cəmiyyətin sağlam fəaliyyətinə zərər vurur. Çünki səhvlər vaxtında göstərilmədikdə böyüyür, problemlər gizlədildikdə isə onların həlli çətinləşir.

Əsl hörmət insanın vəzifəsinə görə deyil, gördüyü işə, daşıdığı məsuliyyətə və nümayiş etdirdiyi mənəvi keyfiyyətlərə görə göstərilməlidir. Vəzifə insana səlahiyyət verə bilər, amma onu avtomatik olaraq haqlı və qüsursuz etmir.

Həqiqi hörmət kor-koranə itaət deyil. Həqiqi hörmət qarşı tərəfin ləyaqətini qorumaqla yanaşı, həqiqəti də qorumağı bacarmaqdır.

TƏRİF DƏ, TƏNQİD DƏ ƏDALƏTƏ XİDMƏT ETMƏLİDİR

İnsan münasibətlərində əsas meyar şəxsi simpatiya deyil, ədalət olmalıdır. Sevdiyimiz insanın səhvini görməməzliyə vurmaq, sevmədiyimiz insanın uğurunu inkar etmək bizi həqiqətdən uzaqlaşdırır.

Ədalətli insan dostunun səhvini də görə bilir, rəqibinin yaxşılığını da etiraf edir. O, həqiqəti kimin söylədiyinə görə deyil, deyilən fikrin doğruluğuna görə qiymətləndirir.

Tərif edərkən insanın haqqını aşmamaq, tənqid edərkən isə onun ləyaqətini alçaltmamaq lazımdır. Çünki məqsəd kimisə göylərə qaldırmaq və ya yerə vurmaq deyil, hər kəsə layiq olduğu qiyməti verməkdir.

Unutmayaq ki, insanın dəyərini müəyyən edən təriflərin sayı deyil, əməllərinin həqiqi mahiyyətidir. Min nəfərin söylədiyi əsassız tərif bir dürüst sözün yerini tuta bilməz. Eyni zamanda, bir insanın layiqli əməyini etiraf etməmək də həmin əməyin dəyərini azaltmır; sadəcə, haqqı söyləməyənin mənəvi mövqeyini ortaya qoyur.

NƏTİCƏ: SÖZÜMÜZ DƏ, MÖVQEYİMİZ DƏ SƏMİMİ OLSUN

İmam Əlinin (ə) bu müdrik kəlamı bizə bir həqiqəti xatırladır: insan nə tərif qarşısında özünü itirməli, nə də başqasının uğuru qarşısında qəlbini qısqanclığa təslim etməlidir.

Layiq insanı layiq olduğu qədər tərifləmək ədalətdir. Layiq olmayanı süni şəkildə ucaltmaq yaltaqlıqdır. Haqqı olanın dəyərini qəsdən azaltmaq isə paxıllıqdan və ya həqiqəti etiraf etməkdəki zəiflikdən qaynaqlana bilər.

Gəlin, insanları şəxsi maraqlarımıza görə deyil, əməllərinə görə qiymətləndirək. Tərifimizi həqiqətdən, tənqidimizi ədalətdən, münasibətimizi isə səmimiyyətdən ayırmayaq.

Çünki mənəviyyatın ucalığı insanı kor-koranə tərifləməkdə deyil, onun həqiqi dəyərini tanımaqda, səhvini ədəb ilə söyləməkdə və haqqını vicdanla etiraf etməkdədir.

Yaltaqlıq insanı müvəqqəti olaraq ucalda bilər, amma həqiqət qarşısında dayana bilməz. Səmimiyyət isə bəzən ağır söz söyləsə də, insanı mənəvi cəhətdən ucaldar.

Vəli Əliyev

Milli Mənəviyyat
müstəqil, beynəlxalq qəzetin
Baş redaktoru